Thodisiso ya mofimi was asipekithi kha luambo lwa Tshivenda

Abstract

Luambo sa nḓila ya vhudavhidzani ha vhathu lwo ṱanḓavhuwa vhukuma. Sa musi vhathu vha sa dzuli vho ralo, vha tshi shanduka na tshifhinga, zwo ralovho na kha luambo, a lu dzuli lwo ralo. Luambo lu tshi shanduka lu vha lu tshi khou aluwa. Lu tshi aluwa hu vha na u khwatheliwa kana u fhungudziwa ha zwiṅwe zwa luambo zwine zwa vhonala zwi si tsha vha na ndeme. Hu dovha hafhu ha vha na u ṱumetshedza zwiṅwe zwiswa zwa luambo zwi vhonalaho zwo no vha na ndeme. Yeneyi nyaluwo ya luambo uri lu tshimbile na tshifhinga i bveledzwa nga ṱhoḓisiso dzine dza itiwa nga vhaṱoḓisisi. Tshivenḓa sa luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, tshi vhonala na tshone tshi kha muṱala wonoyu muthihi wa nyaluwo u itela uri lu tshimbile na tshifhinga tshi shandukaho. Luambo lwa Tshivenḓa sa dziṅwe nyambo dza Afrika, lu gudiwa kha masia a katelaho mofoḽodzhi (ngudo ya zwipiḓa zwi vhumbaho ipfi), sinthekhisi (ngudo ya vhushaka vhukati ha maipfi fhungoni), simanthikhi (ngudo ya zwine maipfi kana mafurase a amba zwone), fonotiki (ngudo ya kubulele kwa maipfi) na fonolodzhi (ngudo ya tshanduko ya mibvumo). Muṱoḓisisi u ḓo shumisa ngona ya khwaḽithethivi u kuvhanganya mafhungo u wana nḓivho i bvaho kha vhathu vha katelaho vhagudisi, vhagudiswa na vhaṅwali vha bugu dza luambo lwa Tshivenḓa na dziṅwe nyambo. Hu ḓo shumiswa muṱumbu wa ndivho (purposive sampling) u wana vhathu vhane ha ḓo wanala khavho mafhungo. Muṱoḓisisi u ḓo dovha hafhu a wana mafhungo u bva kha zwo no ṅwalwaho nga vhaṅwali vha bugu na khanḓiso dzo fhambanaho dzine dza vha na vhushaka na fhungo iḽi. Mafhungo oṱhe ane a ḓo kuvhanganyiwa u bva kha vhathu na kha zwo tou ṅwalwaho a ḓo saukanywa ha kona u swikelwa mawanwa. Hu lavhelelwa uri ṱhoḓisiso iyi i ḓo bvisela khagala uri mofimi wa asipekithi ndi sia ḽa ngudo ḽine ḽa shela mulenzhe zwihulu kha zwine ḽiiti ḽa amba zwone fhungoni.