Ndeme ya Ṱhalusamaipfhi dza Nyambombili dza Tshivenḓa kha u Funza na u Gudisa Mbalo kha Mutheo wa Fhasi Tshiṱirikini tsha Vhembe

Abstract

Ngudo iyi i ṱoḓisisa ndeme ya ṱhalusamaipfi dza nyambombili dza Tshivenḓa kha u funza na u gudisa mbalo kha mutheo wa fhasi tshiṱirikini tsha Vhembe. Ngudo yo ṱola nḓila ine ṱhalusamaipfi dza nyambombili dza Tshivenḓa dza tikedza ngayo mveledziso ya ṱhalusamaipfi, u khwinisa u pfhesesa ha mihumbulo, na u leludza u dzhenelela ha vhagudi hu re na ndivho kha kilasi dza mbalo.Tsedzuluso yo livhiswa nga thyiori ya Vygotsky ya social constructivist ya mveledziso ya muhumbulo, ine ya vhea phanḓa mushumo wa luambo, u ṱanganelana ha matshilisano, na zwishumiswa zwa mvelele kha mveledziso ya ṱhalukanyo. Kha muhanga uyu wa thyiori, ṱhalusamaipfi dza nyambombili dzo dzhiiwa sa zwishumiswa zwine zwa ṱuṱuwedza u pfesesa ha vhagudi nga u ṱumanya ḓivhaipfi dzo ḓoweleaho dza luambo lwa hayani na theminolodzhi ya fomala ya mbalo nga English. Ho shumiswa sambulia ya ndivho, i si ya khonadzeo u itela u nanga vhadededzi, ṱhoho dza zwikolo, vhaṅwali, vhaeletshedzi vha kharikhuḽamu na vhalangamaisela kha Tshiṱiriki tsha Vhembe. Data yo kuvhanganywa nga kha inthaviyu dzo dzudzanywaho nga tshipiḓa nahone yo senguluswa nga nḓila yo dzudzanyeaho hu tshi shumiswa u khouda ha thero u itela u topola phatheni dzine dza dovha dza bvelela na thero dzine dza khou bvelela. Mawanwa a dzumbulula uri ṱhalusamaipfi dza nyambombili dza Tshivenḓa dzi na mushumo muhulwane kha u bvisela khagala mathemo a mbalo nga u ita uri vhagudiswa vha kone u ṱalutshedzela mathemo dza English ane vha sa a ḓivhe kha luambo lwa hayani lune lwa vha Tshivenḓa. Vhavhudziswa vho vhiga uri u shumiswa ha ṱhalusamaipfi dza nyambombili zwi khwinisa fulufhelo ḽa vhagudiswa, zwi ṱuṱuwedza u shela mulenzhe hu bvelelaho kilasini, na u tikedza mveledziso ya ṱhalusamaipfi na vhukoni ha luambo nga u angaredza. Zwiṅwe hafhu, ngudo i sumbedza ndeme ya u ṱanganya zwiṱirathedzhi zwa thikhedzo ya luambo kha ndayo ya mbalo u itela u tandulula zwithivheli zwi tshimbilelanaho na luambo zwi re na sisiṱeme. Ngudo i phetha nga ḽa uri ṱhalusamaipfi dza nyambombili dza Tshivenḓa dzi vhumba zwishumiswa zwa ndeme zwa pedagodzhiki zwine zwa shela mulenzhe vhukuma kha u khwinisa u pfesesa ḓivhaipfi dza mbalo na mvelelo dza u guda dzo linganelaho kha mutheo wa fhasi. Ngudo i themendela u ṱanganyiswa ha fomala ha tshumiso ya ṱhalusamaipfi ya nyambombili kha maitele a kiḽasirumuni, u pulana kharikhuḽamu, na vhukando ha mveledziso ya phrofeshinaḽa ya vhadededzi u itela u ṱuṱuwedza pfunzo ya mbalo ine ya fhindula kha luambo kha nyimele dza nyambombili.