Tshikota, S. L.Raphalalani, M. R.Masindi, Ndidzulafhi Flossia2026-07-082026-07-082026-05-19Masindi, N.F. 2026. Thaidzo dza u Kundeliwa u Wana Mvelelo dza Tshivenḓa nga Vhagudi vha Murole wa Vhufumi na Vhuvhili. . .https://univendspace.univen.ac.za/handle/11602/3332Ph. D. in TshivendaDepartment of African LanguagesṰhoḓisiso iyi yo ḓisendeka kha u ita tsenguluso ya u kundeliwa u wana mvelelo dzavhuḓi ha vhagudiswa kha Tshivenḓa na u topola zwikundisi zwa mvelele dzavhuḓi na u ḓo ṋekedza nḓila ya u tandulula iyo thaidzo. Hu na zwine zwa humbulelela u nga vha zwivhangi zwa iyo thaidzo sa, vhukonḓi vhu no nga vhu hone kha luambo, u shaedzwa kha u pfumbudzwa ha vhadededzi, u baleliwa nga mupeleṱo, u vha hone ha ṱhahelelo ya zwishumiswa zwa pfunzo, u sa shumiswa zwone ha pholisi, zwivhumbi zwa matshilisano a mvelele, tserekano ya kuṅwalele na u balelwa u nga kona magudiswa oṱhe nga ṅwambo wa vhulwadze ha Khovidi na nyimele dzi kwamaho vhuḓifari. U pfesesa thaidzo dzine vhathu vho livhana nadzo kha u kona u fara zwikili zwa luambo ndi zwa ndeme kha vhadededzi, vhaiti vha pholisi na vhaṱoḓisisi u bveledza nḓila dzone dza u lusa u wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa. Heyi ṱhoḓisiso i ḓo ṱola thaidzo dzi no nga phambano dza luambo, zwivhumbi zwa vhuvhavhaleli ha matshilisano, vhukonḓi kha u guda na ndeme ya thekhinolodzhi kha zwikili zwa luambo. Vhaṱoḓisisi vho yaho nga u fhambana vho no ita tsedzuluso kha mirole ya fhasi. U swika zwino thaidzo ya u kundeliwa u wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa i khou endelela i tshi ya phanḓa lune zwino yo no swika na kha mirole ya sekondari.nga nṱhani ha zwezwo hu tou ṱanea tshikhala tshi re hone tsha ṱhoḓea ya u sengulusa vhukonḓi na u topola zwikundisi zwa u wana thandululo. Hu na madzinginywa a muvhuso a u ṱoḓa u ita uri thero dzoṱhe dzi funziwe nga nyambo dza ḓamuni. Arali zwo rali hu kha ḓi vha na u sa takadza ha mvelelo dza Tshivenḓa ri vha ro no livhana na thaidzo ya uri vhagudiswa vha sa kona luambo lwa Tshivenḓa u lu vhala na u lu ṅwala a zwi nga vha tshimbileli. Ndi zwone zwi itaho uri heyi ṱhoḓisiso i vhonale i ya ndeme kha u thivha u ngalangala ha luambo lwa Tshivenḓa. Ndi zwine ngazwo heyi ṱhoḓisiso ndivho yayo ya vha ya u ṱoḓa u tandulula thaidzo heyi i re hone kha u sa wana mvelelo dzavhuḓi kha Tshivenḓa nga vhagudiswa vha murole wa vhufumi na vhuvhili. Ṱhoḓisiso iyi i khou ya u shumisa mutheo wa thyiori ya Vygotsky ya 1978 i ambaho nga tshikhafula hune vhagudiswa vha tikedzwa nga thuso dza vhadededzi uri vha kone. Heyi thyiori i kwamesa zwiitisi zwa matshilisano na mvelele hune zwi sedzesa tshitshavha tshine muthu a wanala khatsho, muṱa, vhukonani ha thangana na mvelele ya henefho. I nga kwama na ṱhuṱhuwedzo ya luambo, vhurereli na kilasi ya matshilisano. Hoyu mutheo wa thyiori u ṱana tshikhala tshi re hone vhukati ha levele ya vhagudiswa ya tshenetsho tshifhinga ya u sa kona ha vhone vhaṋe na vhukoni havho musi vha tshi khou wana thuso u bva kha vhare na nḓivho na kha thanga dzavho. Hoyu mutheo u ḓo thusedzwa nga pharadaimi ya inthaphurethizimu ine i tenda kha u vha hone ha ngoho dzi re na tshivhalo u fhirisa ngoho nthihi na u ḓitika kha u pfa mihumbulo ya tshenzhemo dza vhathu na u ḓo kona u ṱalusa kha zwe wa pfa nga vhaṅwe. Kha yenei pharadaimi nḓivho i ḓo sikwa nga u ṱalusa ṱhalutshedza dzine vhathu vha dzi vhea kha u ṋekedza thuso ya u tika vhagudiswa u kona u nga wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa kha maṱiriki. Mahumbulwa a musi ho lavheleswa iyi thaidzo uri i tandululwe a nga katela u pfumbudzwa ha vhadededzi, mveledziso ya zwishumiswa zwa u guda, u vha na foramu ya pholisi ya luambo, u dzheniswa ha vhadzulapo kha pfunzo dza vhagudiswa na u dzhenelela ha thekhinolodzhi. Mawanwa a mutheo wa Vygotsky a ḓo waniwa nga ngona ya khwaḽithethivi. Kha ngudo ino, zwiṱoḓulususwa ndi u ṋea kupfesesele ku pfalaho kwa thaidzo dza u kundeliwa u wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa zwikoloni zwine zwa ḓo kuvhanganyiwa kha zwikolo zwine zwa wanala kha tshiṱiriki tsha vhupo ha Vhembe Vhubvaḓuvha kha ḽiisela ḽa Luvuvhu, hune Tshivenḓa tsha funzwa hone. Kha zwikolo zwe zwa topoliwa hu ḓo konea u wanala u imelelwa hone ha datha ine ya khou ṱoḓiwa. Hetshi tshiṱiriki na maisela a wanala Vhubvaḓuvha ha Vhembe kha Vunḓu ḽa Limpopo. Heyi ngudo mikano yaho i ḓo katela vhaitanavho vha furaru (30). Kha ngudo ino, nyimele ya thaidzo ya u kundeliwa u wana mvelelo dzi takadzaho kha Tshivenḓa zwikoloni, ṱhoḓisiso ya pharadigima ya inthaphurethizimu i do disa vhupfiwa ha mbumbo ya matshilisano, ine ya khwaṱhisedza ndeme ya zwivhangi zwa matshilisano na mvelele kha luambo lwa u guda. Ngudo iyi i ḓo itwa ho sedzwa zwikolo zwa nnyi na nnyi (public schools). Kha ngudo ino u kuvhanganya mafhungo hu ḓo vha nga nḓila mbili dzine dza vha inthaviyu na tsedzuluso. Mbudziso dzi ḓo vhudzisiwa vhadededzi vhane vha amba na u funza Tshivenḓa, ṱhoho dza mihasho wa Tshivenḓa, ṱhoho dza zwikolo, vhatki vha1 online resource (xiv, 192 leaves)otherUniversity of VendaTshikhafulaUCTDMveleloU kundelwaTshivendaThaidzoThesisMasindi NF. Thaidzo dza u Kundeliwa u Wana Mvelelo dza Tshivenḓa nga Vhagudi vha Murole wa Vhufumi na Vhuvhili. []. , 2026 [cited yyyy month dd]. Available from:Masindi, N. F. (2026). <i>Thaidzo dza u Kundeliwa u Wana Mvelelo dza Tshivenḓa nga Vhagudi vha Murole wa Vhufumi na Vhuvhili</i>. (). . Retrieved fromMasindi, Ndidzulafhi Flossia. <i>"Thaidzo dza u Kundeliwa u Wana Mvelelo dza Tshivenḓa nga Vhagudi vha Murole wa Vhufumi na Vhuvhili."</i> ., , 2026.TY - Thesis AU - Masindi, Ndidzulafhi Flossia AB - Ṱhoḓisiso iyi yo ḓisendeka kha u ita tsenguluso ya u kundeliwa u wana mvelelo dzavhuḓi ha vhagudiswa kha Tshivenḓa na u topola zwikundisi zwa mvelele dzavhuḓi na u ḓo ṋekedza nḓila ya u tandulula iyo thaidzo. Hu na zwine zwa humbulelela u nga vha zwivhangi zwa iyo thaidzo sa, vhukonḓi vhu no nga vhu hone kha luambo, u shaedzwa kha u pfumbudzwa ha vhadededzi, u baleliwa nga mupeleṱo, u vha hone ha ṱhahelelo ya zwishumiswa zwa pfunzo, u sa shumiswa zwone ha pholisi, zwivhumbi zwa matshilisano a mvelele, tserekano ya kuṅwalele na u balelwa u nga kona magudiswa oṱhe nga ṅwambo wa vhulwadze ha Khovidi na nyimele dzi kwamaho vhuḓifari. U pfesesa thaidzo dzine vhathu vho livhana nadzo kha u kona u fara zwikili zwa luambo ndi zwa ndeme kha vhadededzi, vhaiti vha pholisi na vhaṱoḓisisi u bveledza nḓila dzone dza u lusa u wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa. Heyi ṱhoḓisiso i ḓo ṱola thaidzo dzi no nga phambano dza luambo, zwivhumbi zwa vhuvhavhaleli ha matshilisano, vhukonḓi kha u guda na ndeme ya thekhinolodzhi kha zwikili zwa luambo. Vhaṱoḓisisi vho yaho nga u fhambana vho no ita tsedzuluso kha mirole ya fhasi. U swika zwino thaidzo ya u kundeliwa u wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa i khou endelela i tshi ya phanḓa lune zwino yo no swika na kha mirole ya sekondari.nga nṱhani ha zwezwo hu tou ṱanea tshikhala tshi re hone tsha ṱhoḓea ya u sengulusa vhukonḓi na u topola zwikundisi zwa u wana thandululo. Hu na madzinginywa a muvhuso a u ṱoḓa u ita uri thero dzoṱhe dzi funziwe nga nyambo dza ḓamuni. Arali zwo rali hu kha ḓi vha na u sa takadza ha mvelelo dza Tshivenḓa ri vha ro no livhana na thaidzo ya uri vhagudiswa vha sa kona luambo lwa Tshivenḓa u lu vhala na u lu ṅwala a zwi nga vha tshimbileli. Ndi zwone zwi itaho uri heyi ṱhoḓisiso i vhonale i ya ndeme kha u thivha u ngalangala ha luambo lwa Tshivenḓa. Ndi zwine ngazwo heyi ṱhoḓisiso ndivho yayo ya vha ya u ṱoḓa u tandulula thaidzo heyi i re hone kha u sa wana mvelelo dzavhuḓi kha Tshivenḓa nga vhagudiswa vha murole wa vhufumi na vhuvhili. Ṱhoḓisiso iyi i khou ya u shumisa mutheo wa thyiori ya Vygotsky ya 1978 i ambaho nga tshikhafula hune vhagudiswa vha tikedzwa nga thuso dza vhadededzi uri vha kone. Heyi thyiori i kwamesa zwiitisi zwa matshilisano na mvelele hune zwi sedzesa tshitshavha tshine muthu a wanala khatsho, muṱa, vhukonani ha thangana na mvelele ya henefho. I nga kwama na ṱhuṱhuwedzo ya luambo, vhurereli na kilasi ya matshilisano. Hoyu mutheo wa thyiori u ṱana tshikhala tshi re hone vhukati ha levele ya vhagudiswa ya tshenetsho tshifhinga ya u sa kona ha vhone vhaṋe na vhukoni havho musi vha tshi khou wana thuso u bva kha vhare na nḓivho na kha thanga dzavho. Hoyu mutheo u ḓo thusedzwa nga pharadaimi ya inthaphurethizimu ine i tenda kha u vha hone ha ngoho dzi re na tshivhalo u fhirisa ngoho nthihi na u ḓitika kha u pfa mihumbulo ya tshenzhemo dza vhathu na u ḓo kona u ṱalusa kha zwe wa pfa nga vhaṅwe. Kha yenei pharadaimi nḓivho i ḓo sikwa nga u ṱalusa ṱhalutshedza dzine vhathu vha dzi vhea kha u ṋekedza thuso ya u tika vhagudiswa u kona u nga wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa kha maṱiriki. Mahumbulwa a musi ho lavheleswa iyi thaidzo uri i tandululwe a nga katela u pfumbudzwa ha vhadededzi, mveledziso ya zwishumiswa zwa u guda, u vha na foramu ya pholisi ya luambo, u dzheniswa ha vhadzulapo kha pfunzo dza vhagudiswa na u dzhenelela ha thekhinolodzhi. Mawanwa a mutheo wa Vygotsky a ḓo waniwa nga ngona ya khwaḽithethivi. Kha ngudo ino, zwiṱoḓulususwa ndi u ṋea kupfesesele ku pfalaho kwa thaidzo dza u kundeliwa u wana mvelelo dzavhuḓi dza Tshivenḓa zwikoloni zwine zwa ḓo kuvhanganyiwa kha zwikolo zwine zwa wanala kha tshiṱiriki tsha vhupo ha Vhembe Vhubvaḓuvha kha ḽiisela ḽa Luvuvhu, hune Tshivenḓa tsha funzwa hone. Kha zwikolo zwe zwa topoliwa hu ḓo konea u wanala u imelelwa hone ha datha ine ya khou ṱoḓiwa. Hetshi tshiṱiriki na maisela a wanala Vhubvaḓuvha ha Vhembe kha Vunḓu ḽa Limpopo. Heyi ngudo mikano yaho i ḓo katela vhaitanavho vha furaru (30). Kha ngudo ino, nyimele ya thaidzo ya u kundeliwa u wana mvelelo dzi takadzaho kha Tshivenḓa zwikoloni, ṱhoḓisiso ya pharadigima ya inthaphurethizimu i do disa vhupfiwa ha mbumbo ya matshilisano, ine ya khwaṱhisedza ndeme ya zwivhangi zwa matshilisano na mvelele kha luambo lwa u guda. Ngudo iyi i ḓo itwa ho sedzwa zwikolo zwa nnyi na nnyi (public schools). Kha ngudo ino u kuvhanganya mafhungo hu ḓo vha nga nḓila mbili dzine dza vha inthaviyu na tsedzuluso. Mbudziso dzi ḓo vhudzisiwa vhadededzi vhane vha amba na u funza Tshivenḓa, ṱhoho dza mihasho wa Tshivenḓa, ṱhoho dza zwikolo, vhatki vha DA - 2026-05-19 DB - ResearchSpace DP - Univen KW - Tshikhafula KW - Mvelelo KW - U kundelwa KW - Tshivenda KW - Thaidzo LK - https://univendspace.univen.ac.za PY - 2026 T1 - Thaidzo dza u Kundeliwa u Wana Mvelelo dza Tshivenḓa nga Vhagudi vha Murole wa Vhufumi na Vhuvhili TI - Thaidzo dza u Kundeliwa u Wana Mvelelo dza Tshivenḓa nga Vhagudi vha Murole wa Vhufumi na Vhuvhili UR - ER -